| Cờ caro kiểu tự do (trang này) | Cờ vây | |
|---|---|---|
| Mục tiêu | Nối năm quân hoặc hơn trước | Kết ván rồi mới so số, không phải nối năm |
| Bàn | 15×15 | Thi đấu thường 19×19; cũng có 13×13 và 9×9 |
| Chỗ đặt | Giao điểm | Giao điểm |
| Bắt quân | Không bắt; quân đặt xuống thì đứng yên | Hết khí ngang dọc mới bắt; góc chéo không tính khí |
| Kết ván | Nối năm là dừng ngay | Hai bên bỏ lượt liên tiếp, rồi đếm đất hoặc đếm quân |
| Thời lượng | Vài phút đến khoảng mười lăm phút | Thường vài chục phút đến hơn một giờ |
| Nước buộc trả lời | Bộ ba mở, bộ bốn ép, thế đôi | Atari, đua khí, nước cuối ván |
| Ai đi trước | Đen đi trước, không komi | Đen đi trước; komi tùy luật, không một số cho mọi ván |
Mục tiêu khác: nối năm, không phải vây đất
Trong cờ caro kiểu tự do, hai bên lần lượt đặt một quân lên giao điểm. Quân đã đặt không đi tiếp, cũng không ăn quân. Ai nối được năm quân cùng màu trên hàng ngang, hàng dọc hoặc đường chéo trước thì thắng. Trên trang này, năm quân hoặc nhiều hơn đều thắng, nên chuỗi dài hơn năm vẫn tính. Một ván thường kéo vài phút đến khoảng mười lăm phút.
Cờ vây không lấy năm quân thẳng hàng làm kết quả. Hai bên đánh đến khi không ai muốn đặt thêm, bỏ lượt liên tiếp, lúc ấy mới vào đoạn đếm. Năm quân nằm thành một hàng trên bàn thường không kết thúc ván. Chơi được cờ caro kiểu tự do không có nghĩa là chơi được cờ vây.
Hình dưới đây là đúng năm quân. Từ D8 đến H8 có năm quân đen, H8 là quân thứ năm và được khoanh vòng. Trên trang này đen thắng, ván dừng. Nếu đó là cờ vây, năm quân vẫn nằm trên bàn và ván tiếp tục: còn phải xem nhóm nào sống, rồi kết ván đếm theo bộ luật nào.
Cờ vây bắt quân khi hết khí; cờ caro kiểu tự do không có bước đó
Trong cờ vây, một quân hoặc các quân cùng màu dính nhau theo hàng ngang và hàng dọc dùng chung một số khí. Mỗi giao điểm trống kề một cạnh, ngang hoặc dọc, là một khí. Kề theo góc chéo không tính. Cả khối cùng màu chia nhau khí của khối. Hết khí thì khối bị nhấc khỏi bàn. Còn đúng một khí thì là atari: đối phương đặt vào khí đó là bắt được.
Cờ caro kiểu tự do không có khí, cũng không bắt quân. Quân bị vây vẫn nằm nguyên cho đến khi có người nối năm, hoặc bàn kín chỗ trống. Đừng đợi «quân này sắp bị ăn» rồi mới chặn bộ ba mở.
Hình dưới đây trên cờ caro kiểu tự do là nước hợp lệ. Quân đen ở H8, quân trắng ở H9, G8, I8 và H7, bốn phía đều bị chặn. G9, I9, G7 và I7 còn trống, và những ô chéo ấy không phải khí của H8. Trong cờ vây, nước trắng lấp khí cuối cùng khiến quân đen không còn khí, quân đó đã bị bắt, hình không được để nó nằm lại. Trên trang này cả năm quân đều còn. Chưa ai nối năm, nên ván tiếp tục.
Kết ván và komi không rút được thành «vây nhiều đất hơn»
Cờ vây khép ván theo bộ luật đang dùng. Luật thi đấu Trung Quốc có ba đường: hai bên bỏ lượt liên tiếp, một bên chịu thua giữa chừng, hoặc hai bên xác nhận đã đánh xong. Xác nhận xong mới đếm. Luật Nhật: sau hai lượt bỏ liên tiếp còn phải thống nhất quân nào đã chết; còn tranh thì đánh tiếp; một bên chịu thua cũng hết ván. Cờ caro kiểu tự do không có nước bỏ lượt. Vừa nối năm là dừng. Đếm theo bộ nào không phải một bảng dùng cho cả thế giới.
Đếm đất làm như sau. Lúc kết ván, quân chết của một màu, cùng những quân cùng màu đã bị đối phương bắt trong ván, được lấp vào phần trống của màu đó. Rồi đếm chỗ trống còn lại của mỗi bên. Quân đang sống trên bàn không cộng thêm. Luật Nhật dùng cách này. Đếm quân là bước khác: quân chết chỉ bị nhấc ra, không lấp lại vào chỗ trống. Sau đó đếm quân sống của mình, cộng những điểm mà các quân sống đó bao được. Chỗ trống nằm giữa hai nhóm sống của hai màu thì chia đôi, mỗi bên một nửa. Luật thi đấu Trung Quốc dùng cách này. Ván thường ngày hai cách hay cho cùng một người thắng, nhưng lấp quân chết vào chỗ trống không phải cùng một bước với việc nhấc chúng ra. Câu «vây nhiều đất hơn» chỉ xấp xỉ cách đếm đất, không gọi hết mọi cách tính của cờ vây.
Đen đi trước, người đi trước có lợi. Komi là phần bị trừ phía đen khi kết ván, để bù lợi thế đó, và cũng để nhiều ván lẽ ra hòa có thắng thua. Bù bao nhiêu thì tùy luật. Nihon Ki-in hiện công bố đen chịu 6,5 mục, tính theo đếm đất. Hiệp hội Cờ vây Trung Quốc, trong luật thi đấu đang công bố, để đen chịu 3,75 quân, tính theo đếm quân. Giải khác có thể quy định số khác. Không lấy một trong hai số ấy làm komi của mọi ván cờ vây.
Trang này không có komi, cũng không bỏ lượt rồi đếm. Nối năm là hết. Năm 1993, Allis chứng minh rằng trên bàn 15×15 kiểu tự do, người đi trước thắng nếu hai bên đều đánh đúng, nên bộ luật này không dùng komi để cân. Đó là kết luận của cờ caro kiểu tự do, không phải của cờ vây.
Bộ ba mở không phải nhóm sống, bộ bốn ép không phải atari
Hai lần nói «sống» không phải một việc. Bộ ba mở của cờ caro kiểu tự do là ba quân cùng màu, hai đầu đều còn trống, thêm một quân thì thành bộ bốn mở. Nhóm sống trong luật thi đấu cờ vây Trung Quốc là nhóm mà đến cuối ván hai bên cùng xác nhận không bắt được. Bắt được thì là nhóm chết. Hai mắt là cách làm sống hay gặp, không phải định nghĩa. Cờ caro kiểu tự do không có mắt, cũng không làm sống để khỏi bị bắt.
Bộ bốn ép và atari đều bắt đối phương nhìn nước sau, nhưng ngăn hai thứ khác nhau. Bộ bốn ép thêm một quân là nối năm; không chặn thì ván kết thúc. Thế đôi trên bảng là một nước mở cùng lúc hai đường thành năm: chặn bên này, bên kia vẫn thành năm. Atari là một khối chỉ còn một khí. Không đi khí đó thì quân bị bắt, ván thường vẫn tiếp. Đua khí xem khối nào hết khí trước. Cuối ván, một quân được tính đổi bao nhiêu mục. Mang thói chiếm ô lớn trước, để cục bộ sau, từ cờ vây sang đây sẽ bỏ lỡ bộ ba mở và bộ bốn ép đã phải trả lời.
Nước cấm cũng không cùng một bộ. Renju cấm đen đánh đôi ba, đôi bốn và chuỗi dài hơn năm. Đó là hạn chế trong luật nối năm. Cờ vây không có những nước cấm ấy. Luật thi đấu Trung Quốc cấm tự sát: quân vừa đặt đã hết khí, lại không bắt được quân đối phương, thì nước đó không được đi. Luật Nhật cũng cấm kiểu tự sát này. Ko bên Nhật: vừa bắt một quân, nước kế không được bắt lại ngay tại ô đó, phải đi chỗ khác trước. Điều 6 của luật thi đấu Trung Quốc rộng hơn ko Nhật, gọi là cấm trùng hình toàn bàn: sau nước đi, không được đẩy đối phương trở lại một thế của cả bàn đã từng xuất hiện. Cờ caro kiểu tự do không có khí và không bắt quân, nên không có ko, cũng không có lệnh cấm đó. Trên trang này, giao điểm nào còn trống cũng đặt được. Nước cấm của Renju không bị xử thua ở đây.
Đổi bàn không tùy tiện; Renju là môn thứ ba
Cờ caro kiểu tự do trên trang này là 15 đường, 15×15 giao điểm. Cờ vây thi đấu thường gặp bàn 19 đường. Bàn 13 đường và bàn 9 đường là bàn tập nhỏ của cờ vây: luật vẫn là cờ vây, không phải nối năm. Cả hai môn đều đặt trên giao điểm, không đặt vào giữa ô.
Bàn 19 đường vẫn chơi được cờ caro kiểu tự do, nhưng chỉ dùng các giao điểm do 15 đường ở giữa tạo ra. Vòng ngoài để trống và không vào ván. Bàn 15 đường không chứa nổi cờ vây 19 đường đúng chuẩn. Trang này chỉ có bàn 15×15, không có bàn 19 đường, cũng không vẽ quân trên bàn lớn.
Renju hay bị xếp cạnh hai môn này. Nó vẫn là nối năm, không phải vây đất: đen có nước cấm, và khai cuộc phải rơi vào một trong 26 thế chỉ định. Đó không phải bàn kiểu tự do không cấm của trang này, cũng không phải cờ vây. Nước cấm, điều 9.3 và thủ tục khai cuộc nằm ở trang đối chiếu luật.
Trang này chỉ đánh cờ caro kiểu tự do
Bàn này xử theo kiểu tự do: đen đi trước, năm quân hoặc hơn thì thắng, không nước cấm, không bắt quân, không komi, cũng không đếm khi kết ván. Đây không phải cờ vây 19 đường. Muốn tập nối năm, nhận bộ ba mở và bộ bốn ép, hãy đánh trên bàn cạnh trang này.
Nếu có người gọi bàn này là cờ vây, hãy mở bảng phía trên. Quân đen trắng giống nhau, điều kiện thắng thua thì khác. Nối năm, hết khí, đếm đất và đếm quân không đứng thay cho nhau.
Hai thế cờ cần nhận ra
Vừa nối năm, cờ caro kiểu tự do đã dừng
Trong mục nối năm, hình có năm quân đen từ D8 đến H8, H8 là quân thứ năm. Trên trang này ván kết thúc ngay, đen thắng. Nếu là cờ vây, năm quân trên một hàng thường chưa phải kết ván. Còn đánh đến khi hai bên bỏ lượt liên tiếp, hoặc có người chịu thua, rồi mới đếm đất hoặc đếm quân.
Quân bị chặn bốn phía vẫn còn trên bàn kiểu tự do
Trong mục bắt quân, quân đen ở H8 có trắng ở H9, G8, I8 và H7. Trên cờ caro kiểu tự do, quân đen nằm lại. Trong cờ vây, nước trắng lấp khí cuối cùng đã bắt quân đó, bàn không còn nhìn thấy nó. Ô trống ở góc chéo không phải khí. Đừng đợi quân bị ăn rồi mới chặn bộ ba mở.
Kiểm tra ba điều này
- Cùng đặt trên giao điểm chưa có nghĩa là cùng một môn. Hãy hỏi trước: ván này nối năm, hay bỏ lượt xong rồi mới đếm.
- Cờ caro kiểu tự do không bắt quân. Cờ vây đợi một khối hết khí mới bắt, và góc chéo không tính khí.
- «Vây nhiều đất hơn» chỉ xấp xỉ cách đếm đất. Luật thi đấu Trung Quốc đếm quân. Komi đổi theo luật, không có một số cố định.
- Bộ ba mở không phải nhóm sống, bộ bốn ép không phải atari. Renju cũng không phải cờ vây. Nước cấm và 26 thế khai cuộc xem ở trang đối chiếu luật.
Câu hỏi thường gặp
Cờ caro kiểu tự do có phải cờ vây được rút gọn?
Không. Cả hai dùng quân đen trắng và đặt trên giao điểm, nhưng thắng thua không phải cờ vây bị xóa vài điều cho gọn. Cờ caro kiểu tự do xem ai nối năm trước; quân không bị bắt, cũng không đếm chỗ trống. Cờ vây kết ván khi hai bên bỏ lượt liên tiếp hoặc có người chịu thua, rồi đếm đất hoặc đếm quân; quân hết khí thì bị nhấc. Biết một môn không tự biết môn kia.
Vì sao có người gọi cờ caro kiểu tự do là cờ vây?
Nhìn quá giống: cùng một hộp quân, cùng kiểu bàn gỗ, cùng đặt trên giao điểm. Gọi lẫn khi nói chuyện rất thường. Trước khi đánh, hãy nói rõ là nối năm, là Renju, hay là cờ vây đếm đất hoặc đếm quân, kẻo đến giữa ván mới thấy luật không khớp.
Trên trang này chơi được cờ vây không?
Không. Bàn này chỉ xử cờ caro kiểu tự do. Không có khí, không bắt quân, không đếm đất hay đếm quân sau khi bỏ lượt, và cũng không phải bàn 19 đường. Trang này để tách hai môn, không phải bài học cờ vây.
Từ cờ vây sang cờ caro kiểu tự do, dễ sót điều gì nhất?
Bộ ba mở và bộ bốn ép đã phải trả lời, cùng việc quân này sẽ không bị bắt. Cờ vây có thể chiếm ô lớn trước; atari chưa chắc kết thúc ván. Trong cờ caro kiểu tự do, một bộ ba mở không được trả lời thì nước sau là bộ bốn mở. Thế đôi có hai điểm thành năm: chặn một điểm thì điểm kia vẫn còn. Vây kín đối thủ cũng không nhấc quân.
Komi của cờ vây là bao nhiêu?
Không có một số dùng chung cho mọi ván cờ vây. Nihon Ki-in hiện công bố đen chịu 6,5 mục, tính theo đếm đất. Luật thi đấu mà Hiệp hội Cờ vây Trung Quốc đang công bố để đen chịu 3,75 quân, tính theo đếm quân. Giải khác có thể quy định số khác. Cờ caro kiểu tự do trên trang này không komi. Vừa nối năm là kết thúc.
Bàn 19 đường chơi được cờ caro kiểu tự do không? Nó với Renju có phải một thứ?
Bàn 19 đường có thể chỉ dùng 15 đường ở giữa để chơi cờ caro kiểu tự do; vòng ngoài không vào ván. Bàn 15 đường không chứa cờ vây 19 đường đúng chuẩn. Renju là một bộ nối năm khác: đen có nước cấm, khai cuộc còn phải khớp một trong 26 thế. Không phải vây đất, cũng không phải kiểu tự do không cấm của trang này. Phần đó nằm ở trang đối chiếu luật.
